Wijnand Van Tilburg
Hepimiz can derdine farklı formlarda karşılık veririz. Kimi beşerler yeni bir hobi yahut ilgi alanı bulabilir, diğerleriyse bunun yerine bir paket cips açıp yeni bir Netflix sinemasının dünyasına dalabilir. Can kasveti size günlük -ve tahminen de önemsiz- bir tecrübe üzere görünebilir. Bununla birlikte, şaşırtan biçimde, can ezası son birkaç yüzyıl içinde pek büyük bir dönüşüme uğramıştır.
İngilizce’de “can sıkıntısı” (boredom) sözünün ortaya çıkışından çok daha evvel, can kasvetini anlatan en eski kelamlardan biri, Lucretius’un (M.Ö. 99-55) yazdığı Latince bir şiirde, sırf orada eşit seviyede sıkılmak için kır meskenine kaçan güçlü bir Romalının sıkıcı hayatını anlatıyor.
CHARLES DICKENS İLE TANINDI
İngilizce’de “can sıkıntısını” anlatan kaydedilmiş birinci sözcük, 1829 yılında İngiliz gazetesi The Albion’da yayınlanan (ve açıkçası anlaşılmaz) bir cümlede kullanılmış üzere görünüyor: “Ben daha eski ve farklı bir can badiresi biçimini takip etmeyeceğim ve methiyeler düzerek şeklime yol gösteren bahtı şımartmayacağım.”
Öbür yandan, bu terim, aristokrat Lady Dedlock’un çeşitli hava şartları, harika müzik ve tiyatro cümbüşleri ve kanıksanmış sahneler nedeniyle “ölümüne sıkıldığını” lisana getirdiği Bleak House (Kasvetli Ev/1853) isimli yapıtında bu terimi kullanan Charles Dickens tarafından tanınır hale getirildi.
Aslında, can sorunu, bilhassa de üst sınıfın ömrünü tanımlarken ayrıcalıklı bir toplumsal durumu yansıtarak, Viktorya devri İngilizce yazınında ilgi gören bir tema haline geldi. Örneğin, Dickens’ın roman karakteri James Harthouse (Hard Times/Zor Yıllar, 1854), daima can ezasını yüksek düzeydeki terbiyesinin bir göstergesi olarak görüyor, ordudaki süvarilik hayatı boyunca ve birçok seyahatinde can badiresinden öteki bir şeyi lisana getirmiyor.
VAROLUŞÇULARIN CAN DÜŞÜNCESI
On dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısı ve yirminci yüzyılın başlarında, can düşüncesi, varoluşçu muharrirlerin lisanına düştü. Can ezası hakkındaki görüşleri, birçok vakit gurur verici olmaktan uzaktı ve sadece görünüşte boş bir varoluşa sahip olan üst sınıfın değil, tüm insanlığın karşısına dikilmişti.
Örneğin, birinci varoluşçulardan biri olan Danimarkalı filozof Søren Kierkegaard şöyle yazmıştı: “Tanrılar sıkılmıştı ve bu yüzden insanları yarattılar.” Ona nazaran, bu, can zahmeti ile ilgili sorunun yalnızca başlangıcıydı. Sonunda Adem ve Havva’nın birinci günahlarını işlemelerine neden olacaktı.
Tam da beklendiği üzere, Kierkegaard can ıstırabını tüm kötülüklerin başlangıcı olarak duyuru etti. Öteki birçok varoluşçu da bu olumsuz görüşü paylaştılar. Jean-Paul Sartre, can kahrını “ruhun cüzzamı” diye nitelendirdi ve Kierkegaard ile birebir fikirde olan Friedrich Nietzsche, “Yaratılışın yedinci gününde Tanrı’nın yaşadığı kasvet büyük bir şair için bir problem olabilirdi” diyordu.
Arthur Schopenhauer, iş can sorunundan kasvetli olmaya geldiğinde en başarılı olan kişiydi. Ona nazaran, insanın can meşakkatine ait kapasitesi, hayattaki kesin mana eksikliğinin direkt ispatından öbür bir şey değildi. Pek uygun bir başlık taşıyan makalesi Karamsarlık Üzerine Araştırmalar’da şunları yazdı:
“Eğer insanın tatmin etmesi güç muhtaçlık ve zorunlulukların bir bileşimi olduğunu ve tatmin olduğunda bile eline geçen tek şeyin can derdine terk edilmek dışında geride hiçbir şeyin kalmadığı bir acısızlık hali olduğunu aklımızda tutarsak, bununla ilgili gerçek gereğince açık olacaktır.”
Varoluşçuların uyardığı üzere, can probleminin dünyası, hedefsiz bir dünyadır.
CAN KASVETI BİLİMİ
Yirminci yüzyıl, bilimsel bir disiplin olarak psikolojinin doğuşuna tanıklık etti. Birçok hisle ilgili anlayışımız yavaş yavaş artarken, can ıstırabı şaşırtan bir halde tek başına kaldı. Can problemi ile ilgili hudutlu ruhsal çalışmaların içeriği spekülasyona ziyadesiyle açıktı ve çoğunlukla deneysel dataları dışlamıyordu.
Bu hesaplar, varoluşçulara kıyasla daha olumlu bir can meşakkati tablosu çizmiyordu. 1972 yılında psikanalist Erich Fromm, “Belki de günümüzün en değerli saldırganlık ve yıkıcılık kaynağı” diyerek can kasvetini açıkça kınıyordu.
Öte yandan, son birkaç on yıl içinde, can düşüncesinin imajı bir kere daha değişti ve onunla birlikte şimdiye kadar gözden düşmüş olan hislere karşı bir takdir de gelişti.
Daha iyi ölçüm araçlarının geliştirilmesi, psikologların can kasvetini daha gerçek bir formda incelemelerine imkan sağladı ve deneysel teknikler araştırmacıların can badiresini tetiklemelerine ve öngörülen davranışsal sonuçlardan fazla somut sonuçları incelemelerine yardımcı oldu.
SIRF ÇÜRÜTMÜYOR, ARAYIŞI DA TEŞVİK EDİYOR
Bu çalışmalar, varoluşçuların bizi ikna ettiği üzere, can düşüncesinin sahiden problemli olabileceğini ortaya koyuyor. Kolay kolay sıkılan insanların depresif ve korkulu olma ihtimali daha yüksektir, agresif olma eğilimi taşırlar ve hayatı daha nadiren manalı olarak görürler.
Buna rağmen, psikoloji, can zahmetinin çok daha parlak bir tarafını de ortaya çıkardı. Araştırmacılar, can derdinin hayatta mana arayışını ve keşifleri teşvik ettiğini ve yenilik arayışına ilham verdiğini buldular.
Bu bulgu, can kasvetinin sadece yaygın değil, tıpkı vakitte insanların an içerisinde daha ödüllendirici alternatifler lehine ne yaptıklarını tekrar değerlendirmelerini sağlayan fonksiyonel bir his olduğunu, mesela yaratıcılığı ve prososyal (toplum yanlısı/ç.n.) eğilimleri arttırdığını gösteriyor.
Bunu yaparken, göründüğü kadarıyla, can ıstırabı davranışlarımızı düzenlememize yardımcı oluyor ve bir getirisi olmayan durumlarda çok uzun müddetle sıkışıp kalmamızı engelliyor. Can kahrı, sadece üst sınıflar ortasında görülen bir hastalık yahut varoluşsal bir tehditten çok, tatmin edici bir hayat peşinde olan beşerler için eldeki ruhsal cephaneliğin değerli bir modülü üzere görünüyor.
Bu makalenin aslı The Conversation‘da yayınlanmıştır. (Çeviren: Tarkan Tufan)
Gazete Duvar